Αρχική > Ο λόγος των αποκλεισμένων, Ιούνιος 2008, Θεσσαλονίκη - Κείμενα > Η αυτοβοήθεια, η κοινότητα και το κράτος

Η αυτοβοήθεια, η κοινότητα και το κράτος

Μαρτίου 22, 2010

του Άκη Ασπρογέρακα*

Μιλώντας για την Αυτοβοήθεια στο Σύμπαν του υφιστάμενου ψυχιατρικού μοντέλου θα μπορούσαμε να την περιγράψουμε με όρους ταξιδιωτικούς. Πράγματι, πρόκειται για ένα εξωθεσμικό ταξίδι. Πέρα και έξω από το θεσμοκεντρικό σύστημα με τους ομοιότυπους πλανήτες των βάρβαρων θεραπευτών που αέναα διαγράφουν κυκλικές πορείες καταναγκασμού, πλήξης και ανίας. Εκεί γυρνούν και οι δορυφόροι της κατευθυνόμενης συνταγογραφίας, εγκλωβισμένοι και αυτοί σε υποταγμένες τροχιές οικονομικής και διαχειριστικής εξάρτησης.

Αλλάζουμε Γαλαξία κυρίες και κύριοι, σε ένα διαγαλαξιακό ταξίδι, οδηγούμαστε σε κόσμους φιλικούς, όπου ανεμπόδιστα θα βιώσουμε τη μοναδικότητά μας με εκπληκτικούς τρόπους, που μόνο τα ελευθέρως ερίζοντα όντα, γνωρίζουν. Εκεί στον χαοτικό χώρο, όπου δεν είναι μυστήριο η ανυπαρξία συνόρων μεταξύ πραγματικότητας και φαντασίας, όπου ο διεσταλμένος ή συσταλμένος χρόνος δεν είναι σύμπτωμα για φαρμακευτική αντιμετώπιση και στο πιλοτήριο διαθέτουμε τους καλύτερους πλοηγούς που γέννησε η Ανθρωπότητα. Δεν χρειάζονται όργανα για να συμβουλεύονται, δεν έχουν ανάγκη πηδάλιο για να οδηγούν, όλα γίνονται με έναν συναρπαστικό συλλογικό τρόπο ανθρώπινης ολοκλήρωσης. Αυτοδιαχείριση – αυτοδιάθεση – αλληλεγγύη είναι το προωθητικό καύσιμο που μας εκτοξεύει στα ιλιγγιώδη πέρατα αυτής της υπέροχης ανθρώπινης συνάθροισης και Αυτοβοήθεια το όνομα του Αστρόπλοιού μας.

Και η χειραφετημένη θεραπευτική πορεία που έχουμε χαράξει προετοιμάζει και ενισχύει τους συμμετέχοντες για μετά το τέλος του διαστημικού ταξιδιού προς τον τον Μέγα Εναγκαλισμό: την ένταξη στην ευρύτερη ανθρώπινη κοινότητα.

Αλλά σε ποια κοινότητα; Μα, σ’ αυτή που διέπεται από το πνεύμα μετριοπάθειας, συναλληλίας, συνεργατικότητας. Σ’ αυτή που το μετέχον πρόσωπο –όχι άτομο–είναι άμεσα δεμένο με τη δική του πραγματικότητα, που τα όποια προβλήματα στο καθημερινό του μετερίζι, του είναι οικεία και μπορεί να δίνει ταιριαστές απαντήσεις. Η διάκριση ανάμεσα στο πρόσωπο και το άτομο είναι το χρέος αυτής της κοινότητας που πραγματευόμαστε. Σε απλούστερους και γενικότερους όρους, θα ορίζαμε το άτομο, μέσα στα σύνορα του εγώ, έχοντας αφήσει πάντα κάτι «απ’ έξω», ενώ το πρόσωπο είναι η καθημερινότητα του ψυχολογικού υποκειμένου, αυτού που κατανοεί τον εαυτό του. Μιλάμε για ένα εργαστήρι πολιτισμού όπου ο κόσμος μας αποκαλύπτεται όχι σαν μηχανικό κατασκεύασμα, αλλά σαν απόσταγμα του συλλογικού πόνου και της ασκήσεως. Όπου το πρόσωπο της αυτοβοήθειας έρχεται να μοιρασθεί και να γευθεί αυτό που ο κοινοτικός άνθρωπος έχει καταστήσει πολύτροπα: την εγγύτητα, την ολότητα, την οργανική ενότητα. Δηλαδή να μετάσχει θεοειδώς και ανθρωποειδώς, υπερβαίνοντας τις ξεχωριστές κλαδικές θεωρήσεις που κατακερματίζουν την ολιστικότητα της κοινωνικής οπτικής του μετέχοντα.

Όπως αντιλαμβάνεσθε, έως τώρα έχω περιγράψει ένα φάντασμα. Θα μπορούσε να είναι ένα από τα ιδανικά κοινωνικά συστήματα όπου με μια σχετική άνεση θα επανεγκολπωνόταν το πρόσωπο που ψυχικά πάσχει ή που επιστρέφει, αν θέλετε, από το εσωτερικό του ταξίδι.

Σε μία προσπάθεια περιγραφής του τοπίου, εντός του οποίου η Αυτοβοήθεια καλείται να φυτρώσει και να εξαπλωθεί, σαν ουσιαστική απάντηση στο βιοιατρικό μοντέλο θεραπευτικής, διαπιστώνουμε ότι εγκαλούμαστε να πραγματοποιήσουμε αυτές τις σχέσεις αλληλεγγύης, συμπάθειας και αλληλοϋποστήριξης σε ένα περιβάλλον αντίξοο. Ενώ, αυτή η θαυμάσια ανθρώπινη διασύνδεση προσωπικοτήτων, συναισθημάτων, ψυχών ενώνεται στο θεραπευτικό σκοπό –με πόνο, βεβαίως- διαπιστώνουμε όμως ότι υπολείπεται η μήτρα υποδοχής αυτού του συλλογικού υποκειμένου.

Οι περισσότερες αυτοοργανωμένες -μη επιτηρούμενες- ομάδες αυτοβοήθειας, πετυχαίνουν το σκοπό τους: δηλαδή να αυξάνονται οι ικανότητες των μελών στην αντιμετώπιση των προβλημάτων, να λαμβάνουν περισσότερη ικανοποίηση από τη ζωή, να χρειάζονται λιγότερη ψυχιατρική παρακολούθηση, φάρμακα, υπηρεσίες «Ψ» εν γένει. Ταυτόχρονα, ανεβαίνει η αυτοεκτίμηση, η αυτοαποδοχή και τα μέλη των Ο.Α. οπλίζονται με μεγαλύτερη αντοχή για την προσαρμογή τους σε ευρύτερους κοινωνικούς χώρους

Έτσι, διαπιστώνουμε ότι η Αυτοβοήθεια εισάγει τον Δυτικό άνθρωπο σε αξίες συλλογικότητας και αλληλεγγύης, αναιρώντας την παθητικότητα ή την εκχώρηση της αποθεραπείας σε αμετροεπείς ειδικούς.

Σήμερα, μετά την αποτυχία των παγκοσμιοποιητικών συστημάτων που τα γνωρίσαμε είτε σαν συμπαγείς και πνιγηρούς γραφειοκρατικούς οργανισμούς είτε σαν κοινωνίες εξατομίκευσης και προσωπικού οφέλους, η επιστροφή σε κοινοτικά πρότυπα ανθρώπινης συνεύρεσης αναδεικνύεται ως η μοναδική εναλλακτική πρόταση, απέναντι στην «ιδιωτική ευτυχία» και την καταναλωτική απόσυρση από τα κοινά.

Τα μοντέλα αυτοβοήθειας, που έρχονται από την Εσπερία, φυσικό είναι να χρωματίζονται από τις αντιλήψεις και τις παραδόσεις των κοινωνιών τους. Για παράδειγμα, οι Άγγλοι φίλοι μας επιδεικνύουν την αντιπροσωπευτική δημοκρατία, οι Γάλλοι μετά την επανάστασή τους, το 1789, τη δημοκρατία που ελέγχεται από την κοινωνία και η από πολλούς θαυμαζόμενη Γερμανία προτάσσει την κρατική κοινωνία –συγχωρήστε μου τη λεκτική ακροβασία. Ο κοινός παρονομαστής σ’ αυτές τις θεωρήσεις, είναι η εργαλειακή αντίληψη της κοινωνίας, η οποία εδραιώνεται σε ωφελιμιστικές αξίες και αντλεί τη δυναμική της από ένα εμπορευματικό-γραφειοκρατικό τρόπο λειτουργίας. Στα καθ’ ημάς, βέβαιον είναι από καιρό ότι δεν μπορούμε να εθελοτυφλούμε στη ρωμαλέα αυτή επιρροή που δέχεται η κοινωνία μας.

Έτσι, παρατηρούμε ότι κατά έναν περίεργο τρόπο όσο ισχυροποιείται η προαναφερθείσα τάση, τόσο η ίδια η ζωή ρηχαίνει-χάνει σε βαθύτητα. Αντί να αντλούμε από εσωτερικές πηγές παραδινόμαστε σε εξωτερικές δυνάμεις. Και ιδού η ανταμοιβή μας. Η Άνεση, η Κατανάλωση, η Ιδιωτική Ευτυχία είναι τα προσφερόμενα αντίδωρα.

Αντί λοιπόν να ζούμε, όπως προανέφερα στο παράδειγμα του Βαλκάνιου Κοινοτικού Προσώπου (έλκει την καταγωγή του από τους Έλληνες Κοινοτιστές του 20ου αιώνα) αντιλαμβανόμαστε ότι τέτοιες οπτικές φαντάζουν σαν ουτοπικές αλληγορίες μπροστά στον αδυσώπητο ρεαλισμό του εισαχθέντος καπιταλισμού (πρέπει να λέμε τη λέξη κάπου κάπου). Δηλαδή χωρίς να οφείλουμε να ανάγουμε την εσωτερικότητά μας σε άμεσα δεδομένα. Ούτε να χρειάζεται επαλήθευση η αναγωγή της σε μετρήσιμο μέγεθος. Να όμως και η απάντηση που την υποκαθιστά: Υλικότητα-Εργαλειακότητα. Ναι, έχουμε πια εξοπλιστεί με συναρπαστικά εργαλεία, χάσαμε τη μαγεία μας όμως. Απομαγευτήκαμε! Έχουμε απελευθερωθεί και όμως χάσαμε τη βαθύτητά μας.

Μπήκαμε στα ουδέτερα πεδία, όπου οι αντοχές μαζί με τον παλαιό άνθρωπο «σβήνουν σαν πρόσωπο χαραγμένο πάνω στην άμμο». Δεν πέθανε (ή έπεσε) μόνον ο Θεός. Αποχαιρετήσαμε και ό,τι έτρεφε τις ψυχές μας: τους παλιούς ηρωικούς μύθους, την αγκαλιά της κοινότητας, την αφοσίωσή μας σε αξίες που μας υπερβαίνουν– αυτό το ύστατο εισιτήριο στράτευσης, που μας κάνει ανώτερους και από τους εαυτούς μας.

Θα θυμίσω τώρα λίγα από τα παραληρηματικά λόγια του εξεγερμένου τρελού λίγο πριν αυτοπυρποληθεί στην ταινία «Νοσταλγία» του εκλιπόντος σκηνοθέτη Αντρέι Ταρκόφσκι (σε μετάφραση από το γνωστό μουσικό συγκρότημα Lost Bodies):

–         Ποιος πρόγονος ξυπνάει μέσα μου

–         Δεν μπορώ να ζω ταυτόχρονα στο μυαλό και στο σώμα μου

–         Γι’ αυτό δεν καταφέρνω να είμαι ενιαίο πρόσωπο

–         Κλείνω νέα συμφωνία με τον κόσμο

–         Να βγαίνει ο ήλιος τη νύχτα και να χιονίζει τον Αύγουστο

–         Η κοινωνία πρέπει να ενωθεί και όχι να διασπάται…

Στη συνέχεια θα ήθελα να αναφερθώ στην Ομάδα Αυτοβοήθειας της Αθήνας στην οποία συμμετέχω: Πρόκειται για εξωστρεφούς χαρακτήρα ομάδα με κυρίαρχο αυτοθεραπευτικό στοιχείο την παρεμβατικότητα σε επιλεγμένα κοινωνικά ζητήματα. Εστιαζόμαστε στην υπεράσπιση των δικαιωμάτων των κατατρεγμένων και των θυμάτων της όλο και πιο διάχυτης κοινωνικής και ψυχιατρικής βαρβαρότητας. Έχουμε την τύχη να είμαστε μικτή ομάδα από εθελοντές, πάσχοντες και επαγγελματίες Ψυχικής Υγείας. Όλοι συμμετέχουμε στην ομάδα με βάση την προσωπική μας εμπλοκή και ευαισθησία και όχι το δοτό ρόλο μας.

Στους σκοπούς μας, εκτός των άμεσων παρεμβάσεων σε περιπτώσεις κακοποίησης, κακομεταχείρισης, βασανισμού κ.λπ. ψυχικά πασχόντων εντάσσεται και η εξύφανση νομικών αμυντικών εργαλείων που θα ορθώνουμε απέναντι στην ψυχιατρική, διοικητική, θεσμική ή εξωθεσμική αυθαιρεσία. Παράλληλα, συμμετέχουμε σε κινηματικές κινήσεις και διαδικασίες, όπως η διαδήλωση για την ψυχική υγεία που έγινε στην Αθήνα στις 22 Μαΐου 2008 και πιστεύουμε ότι αυτές κυρίως θα είναι ο καταλύτης για να επιτευχθούν οι ευγενείς προσδοκίες που κατατίθενται σ’ αυτό το τόσο εμπλουτισμένο συνέδριο.

Δεν θα ήθελα να ολοκληρώσω αυτή την κατάθεσή μου με την ευκολία μιας καταγγελίας. Όμως ο Ρουμανικής καταγωγής συνάνθρωπός μας που κακοποιήθηκε στην Κορινθία, επειδή ενοχλούσε χτυπώντας τα κουδούνια των σπιτιών μεσημεριάτικα, είναι η αφορμή για να ενσκήψουμε στην αποπομπή και θυματοποίηση σαν βαθύτερη κοινωνική λειτουργία. «Πειραγμένος» ήταν. Έτσι δικαιολογήθηκαν οι κακοποιητές του όταν τυχαία βρέθηκε ημιθανής σε χωράφι μετά από 24ωρο ξυλοδαρμό. Ο αποδιοπομπαίος τράγος ήταν το επιλεγμένο ζώο στην εβραϊκή ιεροτελεστία για την απομάκρυνση του κακού. Ο ιερέας με την επίθεση των χειρών του επί της κεφαλής του τράγου, τον «φόρτωνε» με τα κακά, τα δεινά και τα μίση, που ταλάνιζαν την ανθρώπινη κοινότητα και στη συνέχεια τον απέπεμπαν στην έρημο όπου έβρισκε τον θάνατο φέροντας μαζί του όλα «τα κακά». Στους κλασικούς χρόνους της Ελλάδας προστέθηκε η λέξη Δίας, μια και η αποπομπή ήταν αποκλειστικότητα του αρχηγέτη των Θεών. Στην αρχαία Αθήνα, με την πρακτικότητα που χαρακτήριζε τους δημοκράτες Αθηναίους, μετατράπηκε σε επάγγελμα, οι Φαρμακοί. Δύστυχες, έμμισθες υπάρξεις που περίμεναν το πότε θα ξεσπάσει κρίση στην πόλη, προκειμένου να προσφέρουν εαυτούς σε καθορισμένη θυσιαστική τελετή εκτόνωσης των παθών, σαν αιματηρή συνεισφορά για την ανάκτηση της χαμένης ενότητας της πόλης.

Η αποπομπή των θυμάτων, δυστυχώς παραμένει μια κεκρυμμένη διαδικασία, που διαπερνά όλες τις κοινωνίες και κοινότητες, είτε πρόκειται για την προαναφερθείσα Βαλκανική κοινότητα είτε για μία βαρβαρική προκολομβιανή φυλή ανθρωποφάγων του Αμαζονίου με τις εύλογες διαφορές μεταξύ τους βέβαια. Τα θύματα συνήθως επιλέγονται με βάση το ελάχιστο κόστος πιθανής αντεκδίκησης. Ανέστιοι (χωρίς εστία), περιθωριακοί, Homo sacer – γυμνοί άνθρωποι, χωρίς δικαιώματα.

Τα ανθρώπινα δικαιώματα και η υπεράσπισή τους είναι η κατανόηση του γεγονότος ότι κάθε άτομο  ή ομάδα ατόμων, ανά πάσα στιγμή και αναιτίως, ενδέχεται να γίνει αποδιοπομπαίος τράγος της δικής τους κοινότητας. Ναι αγαπητοί φίλοι οποιαδήποτε σύγχρονη κοινότητα, δημοκρατία, κοινωνία αναζητώντας τη χαμένη ενότητά της σε μία ασύνειδη προσπάθεια εξόδου από μία διαλυτική κρίση που απειλεί την ύπαρξή της μπορεί να αρχίσει την καταδίωξη κάποιων βολικών μελών της. Όπως το είδαμε να συμβαίνει σήμερα, μέσα σε κάποια μεταφορικά μέσα. Στο περιπολικό στο δήμο Καλλιθέας της πρωτεύουσας με θύμα τον «τρελό» της πλατείας, στην κλούβα που μετέφερε τον «πειραγμένο» Ρουμάνο από την Κόρινθο στις φυλακές του Ναυπλίου, στις αδήλωτες πτήσεις του πουθενά με τους ντυμένους στο πορτοκαλί, βασανισμένους των απανταχού συγχρόνων Νταχάου.


* – Μέλος Ομάδας Αυτοβοήθειας Αθήνας.

[Πρακτικά Συνεδρίου «Ο Λόγος των Αποκλεισμένων», 7 & 8 Ιουνίου 2008. Δημοσίευση: Κοινωνία & ψυχική Υγεία, Τεύχος 8ο, Ιούλιος 2008.]

Advertisements